১৮৯০ চনত প্ৰকাশিত ভানুমতী অসমীয়া সাহিত্যৰ এক ঐতিহাসিক কীৰ্তিস্তম্ভ। এই উপন্যাসখন অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰথম উপন্যাস হিচাপে স্বীকৃত। লেখক পদ্মনাথ গোহাঞিবৰুৱাই এই গ্ৰন্থখন লিখোঁতে মাত্ৰ ১৯ বছৰীয়া আছিল। যদিও উপন্যাসখন উনবিংশ শতিকাৰ শেষ ভাগত লিখা হৈছিল, তথাপিও ইয়াৰ কাহিনীৰ পটভূমি ১৮শ শতিকাৰ অসমত স্থাপিত।
ভানুমতী মূলতঃ এক ঐতিহাসিক–সামাজিক উপন্যাস, য’ত ঔপনিবেশিক যুগৰ পূৰ্বৱৰ্তী অসমৰ সমাজব্যৱস্থা, নৈতিক মূল্যবোধ আৰু মানৱীয় সম্পৰ্কৰ সুক্ষ্ম চিত্ৰ অংকিত হৈছে। ১৮শ শতিকাৰ সামাজিক পৰিৱেশৰ মাজেৰে লেখকে তৎকালীন সমাজত বিদ্যমান ৰীতি-নীতি, সামাজিক স্তৰবিভাজন, বিবাহপ্ৰথা আৰু নাৰীৰ অৱস্থানক বাস্তৱধৰ্মীভাৱে উপস্থাপন কৰিছে।
উপন্যাসখনৰ কেন্দ্ৰীয় চৰিত্ৰ ভানুমতী এগৰাকী সংযমী, নৈতিক দৃঢ়তা সম্পন্ন আৰু আভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ অধিকাৰী নাৰী। তেওঁৰ জীৱনযাত্ৰাই ১৮শ শতিকাত নাৰীৰ সীমিত সামাজিক স্বাধীনতাক প্ৰতিফলিত কৰে, লগতে তেনে পৰিস্থিতিতো নাৰীৰ সহনশীলতা আৰু মানসিক দৃঢ়তাক উন্মোচিত কৰে। উপন্যাসখনত প্ৰেম, ত্যাগ, কৰ্তব্যবোধ, আনুগত্য আৰু সামাজিক বন্ধন আদি বিষয়সমূহ গভীৰভাৱে উত্থাপিত হৈছে।
বৰ্ণনাশৈলীৰ দিশত ভানুমতীত ৰোমান্টিক আদৰ্শবাদ আৰু নৈতিক শিক্ষাৰ সংমিশ্ৰণ দেখা যায়, যি আৰম্ভণিৰ ভাৰতীয় উপন্যাসসমূহৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য। ভাষা সৰল, স্পষ্ট আৰু প্ৰাঞ্জল, যিয়ে অসমীয়া গদ্য সাহিত্যক প্ৰাচীন ধাৰাৰ পৰা আধুনিক কথনশৈলীৰ দিশে আগবঢ়াই নিছে। ঐতিহাসিক পটভূমিয়ে উপন্যাসখনক অধিক গম্ভীৰতা আৰু সামাজিক প্ৰাসংগিকতা প্ৰদান কৰিছে।
যদিও উপন্যাসখনৰ কিছুমান দৃষ্টিভংগী তাৰ সময়সীমাৰ সৈতে সংযুক্ত, তথাপিও ভানুমতী কেৱল সাহিত্যিক মাইলষ্টোন নহয়, বৰঞ্চ ই এক সাংস্কৃতিক আৰু ঐতিহাসিক দলিল। এই উপন্যাসখনে অসমীয়া সাহিত্যত উপন্যাস ৰচনাৰ পথ মুকলি কৰি পৰৱৰ্তী সাহিত্যিকসকলক সামাজিক বাস্তৱবাদ, সংস্কাৰচিন্তা আৰু মানসিক বিশ্লেষণৰ দিশে আগবঢ়াই নিছে।
সাৰসংক্ষেপত, ভানুমতী ১৮শ শতিকাৰ অসমৰ পটভূমিত ৰচিত এক অগ্ৰণী ঐতিহাসিক উপন্যাস—যি অসমীয়া সাহিত্যৰ আধুনিক যাত্ৰাৰ সূচনা কৰি আজিও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাহিত্যিক সম্পদ হিচাপে মূল্যায়িত হয়।
